• thiseas

Πολλοί λόγοι έχουν προταθεί για να εξηγήσουν γιατί οι άνθρωποι παίρνουν ναρκωτικά και γιατί μερικοί/-ές χρήστες/-στριες εξαρτώνται από αυτά. Εξετάζοντας λοιπόν τους αιτιολογικούς παράγοντες του φαινομένου της εξάρτησης εν γένει, είναι σημαντικό να αναφερθεί αρχικά ότι η εμφάνιση και εγκαθίδρυση της ουσιοεξάρτησης στο άτομο, δε σχετίζεται με έναν παράγοντα και μόνο. Το φαινόμενο της εξάρτησης αποτελεί ένα φαινόμενο ψυχοκοινωνικό και πολυπαραγοντικό όσον αφορά στην αιτιολογία του. Αυτό σημαίνει ότι διάφοροι παράγοντες αλληλεπιδρούν, διαπλέκονται και οδηγούν στην εμφάνισή του. Σε αδρές γραμμές, κάποιοι από αυτούς είναι οι βιολογικοί, ψυχολογικοί, οικογενειακοί, πολιτισμικοί και κοινωνικοί .
Κάποιες από τις αιτιολογικές θεωρίες είναι οι εξής :
Βιολογικές θεωρίες Θεωρίες ενδοψυχικών ελλειμάτων Συμπεριφορικές θεωρίες
Θεωρίες οικογενειακών συστημάτων Κοινωνιολογικές θεωρίες
Θεωρίες πολλαπλών παραγόντων κινδύνου
Σταχυολογώντας τα σημαντικότερα από καθεμία θα μπορούσε κανείς να επισημάνει τα παρακάτω :
Οι βιολογικές θεωρίες δίνουν έμφαση στο ρόλο των γενετικών παραγόντων προδιάθεσης, στη σχέση μεταξύ ιδιοσυγκρασιακών χαρακτηριστικών του ατόμου που καθορίζονται γενετικά και τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών, καθώς και στη σημασία των οργανικών μηχανισμών στην ανάπτυξη της ανοχής, εξάρτησης και στέρησης από την ουσία.
Υπάρχουν πολλές υποθέσεις που συνδέουν τη χρήση ναρκωτικών κάτω από το πρίσμα των θεωριών ενδοψυχικών ελλειμάτων και ευπαθειών. Ανάμεσα στις σημαντικότερες βρίσκονται αυτές που υπογραμμίζουν το άγχος και μηχανισμούς αντιμετώπισής του, την ψυχοπαθολογία, το ρόλο της σχολικής/ακαδημαϊκής αποτυχίας , την έλλειψη αυτονομίας και τη διαδικασία διαμόρφωσης της ταυτότητας του ατόμου.
Οι συμπεριφορικές θεωρίες επικεντρώνονται στο ρόλο της συντελεστικής και κλασικής εξαρτημένης μάθησης στη χρήση ουσιών. Η συμπεριφορά (χρήση) διατηρείται αρχικά από θετικούς ενισχυτές οι οποίοι σχετίζονται με την επιθυμητή αλλαγή της διάθεσης του ατόμου και, αργότερα, από αρνητικούς ενισχυτές καθώς η χρήση εμποδίζει την εμφάνιση στερητικών συμπτωμάτων. Επιπρόσθετα, μπορεί να υπάρχουν συγκεκριμένα ερεθίσματα στο περιβάλλον του ατόμου που προκαλούν στερητικά συμπτώματα και έντονη επιθυμία για χρήση επειδή τα ίδια, στο παρελθόν, είχαν συσχετιστεί με το στερητικό σύνδρομο.
Οι θεωρίες οικογενειακών συστημάτων που σχετίζονται με τη χρήση ψυχοδραστικών ουσιών υποδεικνύουν πρωτίστως τη χρήση ναρκωτικών από τους γονείς αλλά και μη χημικές εξαρτητικές συμπεριφορές. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που φαίνεται ότι επηρεάζουν όπως τα ψυχιατρικά προβλήματα, τα ανεπίλυτα οικογενειακά πένθη, η σωματική και σεξουαλική κακοποίηση από τους γονείς και η σχηματοποίηση ενός γονεϊκού προφίλ με υπερπροστατευτικό και αποστασιοποιημένο γονέα. Επίσης, παρατηρούνται φτωχές γονεϊκές δεξιότητες/πρακτικές, συχνές συγκρούσεις, επιφανειακή και μη ουσιαστική επικοινωνία, χαλαροί κανόνες μαζί με ασαφή όρια και μια ευρύτερη οικογενειακή δυσλειτουργία και αποδιοργάνωση.
Οι κύριοι παράγοντες που παρουσιάζουν οι κοινωνιολογικές θεωρίες είναι οι κοινωνικές προκλήσεις, η αλλοτρίωση αξιών και ιδανικών, η διαθεσιμότητα των ουσιών και οι πολιτιστικές και κοινωνικές νόρμες. Πιο συγκεκριμένα, περιοχές που χαρακτηρίζονται από υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας, ένδεια, υποβαθμισμένη στέγαση και ανεργία, εκκολάπτουν ένα περιβάλλον όπου μπορεί να «ανθίσει» η χρήση ναρκωτικών. Οι θεωρίες αλλοτρίωσης θέτουν τη σύνδεση μεταξύ της απόρριψης κυρίαρχων κοινωνικών αξιών και ιδανικών από το άτομο με τη συμμετοχή σε ομάδα συνομηλίκων όπου η χρήση ουσιών είναι προβλεπόμενη ή/και επιβαλλόμενη. Τέλος, η διαθεσιμότητα των ουσιών, η απενοχοποίηση και η παραπληροφόρηση με πλήθος άμεσων και έμμεσων τρόπων (συμπεριλαμβανομένου και του αλκοόλ), η έλλειψη καθολικών στρατηγικών πρόληψης, η μη έγκαιρη παρέμβαση σε ομάδες νέων υψηλού κινδύνου και η μη τήρηση της σχετικής νομοθεσίας ή/και η επιείκεια σχετικά με τη διάθεση και χρήση καπνικών προϊόντων, αλκοόλ και ψυχοδραστικών ουσιών σε παιδιά και έφηβους/-ες φαίνεται να αυξάνουν τις πιθανότητες της χρήσης.
Κλείνοντας, οι θεωρίες πολλαπλών παραγόντων κινδύνου ισχυρίζονται ότι τα βιολογικά και ψυχολογικά ατομικά χαρακτηριστικά, οι παράγοντες του οικογενειακού περιβάλλοντος, οι παράγοντες μέσα στην ομάδα συνομηλίκων και τα χαρακτηριστικά του ευρύτερου κοινωνικού πλαισίου όπου ζει το άτομο, μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη και διατήρηση της χρήσης.
Η θεωρητική συζήτηση γύρω απ’ την αιτιοπαθογένεια ενός φαινομένου έχει σαν κύριο στόχο την κατανόηση των μηχανισμών που το προκαλούν και την παρέμβαση πάνω σε συγκεκριμένους παράγοντες προκειμένου να διαμορφωθεί μια αποτελεσματική πολιτική ψυχοκοινωνικής φροντίδας και φροντίδας υγείας γενικότερα. Στο πρόγραμμα απεξάρτησης από ουσίες «Θησέας» του Δήμου Καλλιθέας εργαζόμαστε θεραπευτικά με τις οικογένειες των ατόμων με προβλήματα χρήσης καθώς η παρέμβαση στην οικογένεια μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην κινητοποίηση, στην παραμονή στη θεραπευτική διαδικασία και την αποκατάσταση των εξαρτημένων. Η συμμετοχή της οικογένειας στο θεραπευτικό πλαίσιο συνεπάγεται μεγαλύτερα ποσοστά παραμονής του χρήστη σ’ αυτό. Μάλιστα, ειδικά για την περίπτωση των εφήβων χρηστών η έλλειψη παρέμβασης στην οικογένεια οδηγεί σε φτωχά αποτελέσματα.
Ειδικότερα, η συνεργασία με την οικογένεια στη διαδικασία της απεξάρτησης στοχεύει κατά κύριο λόγο στα εξής : απενοχοποίηση προκειμένου να αντιμετωπίζει το πρόβλημα ανοιχτά, διερεύνηση του χαρακτήρα των σχέσεων ανάμεσα στα μέλη της, με στόχο την άρση των μυστικών συμμαχιών και την αναζήτηση νέων τρόπων αλληλεπίδρασης, αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων διαχείρισης των συγκρούσεων, ενθάρρυνση στην έκφραση συναισθημάτων και κατάκτηση της δυνατότητας των γονιών να αποχωριστούν τα παιδιά τους και των παιδιών να οργανώνουν τη νέα τους ζωή σε καινούριες βάσεις, στηριγμένα στις δικές τους δυνατότητες.

Δημήτρης Ασήμης
Σύμβουλος ψυχικής υγείας
Ειδικός θεραπευτής του προγράμματος Απεξάρτησης από ουσίες “ΘΗΣΕΑΣ”
Πηγές:
Carr A., (1999). The Handbook of Child and Adolescent Clinical Psychology. Routledge
Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας, (2012). Ετήσια έκθεση 2012: Η κατάσταση των ναρκωτικών στην Ευρώπη. ΕΚΠΝΤ
Παπάντος Δ. & Καφετζόπουλος Ε., (2019). Το βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο της εξάρτησης. Αρχείο Ελληνικής Ιατρικής
Tassin J.P., (2009). Νευροβιολογική έρευνα για τα ναρκωτικά: ζητήματα δεοντολογίας και πολιτικής – Τα ναρκωτικά στο προσκήνιο. ΕΚΠΝΤ
Τσούνης Α., (2013). Ο ρόλος της οικογένειας στην εγκατάσταση της ουσιοεξάρτησης. Μια απόπειρα διερεύνησης της σχέσης. Εγκέφαλος
Vanderauwera J. & Wallard S., (2003). Χρήση ουσιών από νεαρά άτομα ευπαθών ομάδων – Τα ναρκωτικά στο προσκήνιο. ΕΚΠΝΤ